اپتیک همان لنز دستگاه دی‌ وی‌ دی پلیر است؛ قطعه‌ای که اطلاعات دیسک را می‌خواند. اگر بگوییم اپتیک مهم‌ترین و در عین حال گران‌ترین قطعه یک سیستم صوتی است، اغراق نکرده‌ایم.

در این نوشته قصد داریم اپتیک ۳۱۳ را بررسی کنیم و با مشکلات آن بیشتر آشنا شویم تا در صورت نیاز بتوانیم تصمیم بهتری برای تعمیر دی‌ وی‌ دی پلیر خود بگیریم.

معرفی اپتیک ۳۱۳

اپتیک KHM-313CAA یکی از اپتیک‌های شناخته‌شده سونی است که در نسل‌های مختلف سیستم‌های صوتی این شرکت مورد استفاده قرار گرفته است.

شواهد موجود در سرویس‌منوال‌های سونی نشان می‌دهد که این اپتیک دست‌کم از اواسط دهه ۲۰۰۰ در برخی محصولات سونی استفاده می‌شده و در سال‌های بعد، مدل‌های دیگری از این خانواده مانند KHM-313CAB نیز در اکثر سیستم‌های صوتی این شرکت به کار رفته‌اند.

اگر بگوییم اپتیک ۳۱۳ شاخص‌ترین یا مهم‌ترین اپتیک در کل تاریخ سیستم‌های صوتی و تصویری خانگی است، اغراق نکرده‌ایم. اگر در ادامه این نوشته با ما در رایان همراه باشید، متوجه خواهید شد که چرا این قطعه تا این حد (ویژه) است.

از نظر متخصصین تعمیر سیستم‌های صوتی، اپتیک ۳۱۳ یک شاهکار است. سونی در طی یک دوره طولانی (حدوداً ۱۵ ساله)، از این اپتیک در اکثر سیستم‌های صوتی خود، از ضبط‌های خانگی گرفته تا دی‌وی‌دی پلیرها و سینمای خانگی‌های پرفروش، استفاده کرده است. این گستردگی استفاده، اعتبار و کیفیت این قطعه را به وضوح نشان می‌دهد.

در این نوشته، ما به صورت تخصصی اپتیک ۳۱۳ را بررسی کرده و شرایط فنی و تعمیر این قطعه افسانه‌ای را مورد تحلیل قرار خواهیم داد.

اپتیکال پیکاپ (Optical Pickup)

اپتیکال پیکاپ (Optical Pickup) نام تخصصی قطعه‌ای است که بیشتر کاربران و حتی بعضی تعمیرکاران، آن را با نام‌های رایج‌تری مثل لنز یا چشمی در دستگاه‌های سینمای خانگی و دی‌وی‌دی پلیرها می‌شناسند.

این قطعه به‌تنهایی کار نمی‌کند و همراه با چند قطعه دیگر، مجموعه‌ای به نام اپتیکال بلاک (Optical Block) را تشکیل می‌دهد.

وظیفه اصلی اپتیکال بلاک، خواندن اطلاعات ثبت‌شده روی دیسک و ارسال سیگنال‌های خوانده‌شده به مدار سروو (Servo) دستگاه است تا اطلاعات صوتی و تصویری پردازش و پخش شوند.

در بسیاری از دستگاه‌های CD و DVD، اپتیکال بلاک از ۴ بخش اصلی تشکیل شده است:

• ۱. پیکاپ (Pickup) / لنز لیزر
  وظیفه خواندن اطلاعات دیسک را بر عهده دارد. پیکاپ پرتو لیزر را به سطح دیسک می‌تاباند، نور بازتاب‌شده را دریافت می‌کند و سیگنال مربوط به اطلاعات دیسک را به مدار سروو ارسال می‌کند.
• ۲. موتور اسپیندل (Spindle Motor)
  وظیفه چرخاندن دیسک را با سرعت مناسب بر عهده دارد تا اطلاعات دیسک به‌درستی توسط پیکاپ خوانده شود.
• ۳. موتور اسلِد (Sled Motor)
  وظیفه جابه‌جایی پیکاپ روی ریل را بر عهده دارد و آن را از قسمت داخلی دیسک به سمت بیرون و در مسیر شیارهای دیسک حرکت می‌دهد.
• ۴. لیمیت سوئیچ (Limit Switch)
  موقعیت مکانیزم اپتیک و محدوده حرکت آن را مشخص می‌کند و به مدار کنترل دستگاه اطلاع می‌دهد که مکانیزم به انتهای مسیر رسیده است.

اپتیک ۳۱۳: KHM313CAA از نمای پشت

اپتیک دی‌ وی‌ دی چگونه کار می‌کند؟

تقریباً همه کاربران می‌دانند که این لنز دی‌وی‌دی یا همان اپتیکال پیکاپ است که وظیفه خواندن دیسک را بر عهده دارد. به همین دلیل، وقتی دستگاه دیسک را نمی‌خواند، اولین تصور این است که لنز دستگاه کثیف شده و باید تمیز و سرویس یا در نهایت تعویض شود.

اما برای اینکه بتوانیم درباره تعمیر یا تعویض اپتیک بهتر تصمیم بگیریم، بهتر است بدانیم این قطعه چگونه کار می‌کند.

به زبان ساده، اپتیک یک پرتو لیزر به سطح دیسک می‌تاباند و نور بازتاب‌شده از دیسک را دریافت می‌کند. سپس این اطلاعات توسط مدارهای الکترونیکی دستگاه پردازش می‌شود تا تصویر و صدا از آن تولید شود.

فرآیند خواندن اطلاعات دیسک در ۴ مرحله

1. اطلاعات روی دیسک:
   اطلاعات صدا و تصویر به شکل بسیار ریزی روی سطح دیسک ثبت شده است. این اطلاعات با چشم دیده نمی‌شوند.
2. تابش لیزر:
   اپتیک، یک پرتو لیزر به سطح دیسک می‌تاباند. نور لیزر پس از برخورد با سطح دیسک، بازتاب می‌شود.
3. دریافت نور بازتاب‌شده:
   اپتیک نور بازتاب‌شده از دیسک را دریافت می‌کند. مقدار و شکل این نور با توجه به اطلاعات ثبت‌شده روی دیسک تغییر می‌کند.
4. تبدیل به صدا و تصویر:
   مدارهای الکترونیکی دستگاه این اطلاعات را پردازش می‌کنند و در نهایت اطلاعات موجود روی دیسک به صدا و تصویر تبدیل می‌شود.

به زبان ساده، اپتیک با تاباندن لیزر و دریافت نور بازتاب‌شده، اطلاعات روی دیسک را می‌خواند و مدارهای دستگاه این اطلاعات را به صدا و تصویر تبدیل می‌کنند.

علائم خرابی اپتیک ۳۱۳ در سینمای خانگی و دی‌وی‌دی پلیر سونی

سیستم‌های صوتی سونی دارای یک سیستم عیب‌یابی داخلی هستند که در زمان بروز مشکل می‌تواند نوع خرابی را تا حدی مشخص کند. به همین دلیل، علائم خرابی اپتیک در بعضی از دستگاه‌های سونی ممکن است با دستگاه‌های سایر برندها متفاوت باشد.

در بیشتر دستگاه‌های صوتی، خرابی اپتیک معمولاً با علائمی مانند نمایش NO DISC، تیک زدن هنگام خواندن دیسک یا شطرنجی شدن تصویر همراه است.

اما در دستگاه‌های سونی که از اپتیک ۳۱۳ استفاده می‌کنند، خرابی اپتیک می‌تواند با علائم دیگری نیز همراه باشد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• باز و بسته شدن خودکار درب بخش سی‌دی (Tray)
  در بسیاری از سینمای خانگی‌های سونی، مانند مدل‌های DZ، FZ و SZ که از اپتیک ۳۱۳ استفاده می‌کنند، یکی از علائم خرابی اپتیک، باز و بسته شدن خودکار و بی‌دلیل درب بخش سی‌دی است.
• نمایش ارور C3100
  در برخی مدل‌های سینمای خانگی سونی، مانند FX900، خرابی اپتیک ۳۱۳ می‌تواند باعث اختلال در عملکرد مکانیزم دیسک و نمایش ارور C3100 شود.
• نمایش ارور C1370
  این ارور بیشتر در برخی ضبط‌های خانگی سونی، به‌ویژه سری AZ دیده می‌شود. در این حالت، دیسک وارد دستگاه می‌شود، اما دستگاه نمی‌تواند اطلاعات آن را بخواند و ارور C1370 روی نمایشگر ظاهر می‌شود.

• نمایش پیام CAN NOT PLAY (نمی‌تواند پخش کند)
  این پیام بیشتر در برخی دی‌وی‌دی پلیرهای سونی دیده می‌شود. تفاوت آن با پیام NO DISC این است که در حالت NO DISC، دستگاه اصلاً دیسکی را داخل خود تشخیص نمی‌دهد. اما در حالت CAN NOT PLAY، دستگاه دیسک را تشخیص می‌دهد ولی نمی‌تواند اطلاعات آن را به‌درستی بخواند. خرابی اپتیک ۳۱۳ یکی از دلایل بروز این مشکل است.

تفاوت اپتیک ۳۱۳ اصلی سونی با نمونه‌های تقلبی چینی

متأسفانه به دلیل شهرت و کیفیت بالای اپتیک ۳۱۳ سونی، نمونه‌های تقلبی و ارزان‌قیمت چینی آن نیز در بازار قطعات یدکی دیده می‌شوند. استفاده از نمونه‌های بی‌کیفیت ممکن است مشکل دستگاه را به‌طور کامل برطرف نکند و باعث شود اپتیک در مدت کوتاهی دوباره ضعیف شود.

برای تعمیرکار، تشخیص نمونه اصلی از نمونه تقلبی اهمیت زیادی دارد.

تشخیص اپتیک ۳۱۳ اصلی

• ۱. رنگ آبی پیکاپ: نمونه اصلی معمولاً آبی تیره‌تر و پررنگ‌تری دارد.
• ۲. کیفیت چاپ و حکاکی: نوشته‌ها و شماره مدل در نمونه اصلی واضح‌تر و باکیفیت‌تر هستند.
• ۳. عملکرد و طول عمر: نمونه اصلی معمولاً عملکرد بهتر و طول عمر بیشتری دارد.

استفاده از اپتیک اصلی می‌تواند از تکرار خرابی و هزینه‌های اضافی جلوگیری کند.